West Betuwe

Jan Don

Ik woon binnenkort in West Betuwe. Op dit moment woon ik in Geldermalsen. Ik ga niet verhuizen, maar de gemeente wordt per 1 januari geherindeeld. Dus moesten wij een half jaartje later dan de rest van Nederland stemmen voor de gemeenteraad. Op 22 november. Braaf gedaan, want ondanks dat ik de gemeentepolitiek niet echt volg – ‘AZC, weg ermee!’, dat is zo ongeveer de stemming te onzent – beschouw ik dat stemmen als mijn plicht.

Zo niet mijn gemeentegenoot Ton den Boon, de hoofdredacteur van de Dikke van Dale. Die vond het nodig om niet te gaan stemmen omdat hij daarmee ‘een belangrijk punt wilde maken’. Ton beweert dat de spelling van de nieuwe naam van de gemeente niet West Betuwe moet zijn, maar West-Betuwe. Dat was het? Dat was het.

Ik irriteer me daaraan. Ton zegt: Ik ben een taalwetenschapper, ik weet hoe het zit en een koppelteken is belangrijk. Ik zou willen zeggen: ik ben een taalwetenschapper, ik heb geen idee hoe het zit, maar een koppelteken heeft niets te maken met mijn vak. Ondertussen denkt weldenkend Nederland dat taalwetenschappers een nogal suffig en nuffig volkje vormt dat zich bezighoudt met de plaatsing van koppeltekens in plaatsnamen.

Die belangrijke kwestie van Ton past in de opvatting dat taal vooral leuk is. Vol leuke wetenswaardigheden. Barstensvol feitjes en wetenswaardigheden waar je anderen de les mee kan (kunt?) lezen en je eigen superioriteit onderstrepen. Je moet heringedeeld zeggen, Jan. Hoe kom je erbij dat het wel eens geherindeeld zou kunnen zijn?! Ze zijn nog net te beleefd om er achteraan te zeggen: sukkel!

Maar zo is taal helemaal niet leuk. Tamelijk vervelend als je je de hele tijd aan allerlei rare en onbegrijpelijke regeltjes moet houden. Wat heb je eraan om te weten dat je West Betuwe met een koppelteken moet spellen? Het spijt me dat ik het zeg maar wie of wat kan het dan ook maar ene mallemoer schelen hoe je dat schrijft? Doe normaal, Ton! Belangrijke kwestie, mijn neus! De komst van dat AZC is belangrijk! Een beetje open houding richting medemens, is wat we nodig hebben. Gebruik het woord koppelteken daar maar voor. Waarom zou je iemand willen voorschrijven hoe je moet praten of schrijven? Toegegeven, onze voormalige minister van OC&W had er ook een handje van, die wilde zelfs een verbod op ‘hun hebben gelijk’.

Waarom zou je niet geherindeeld zeggen als je daar lust toe voelt, of ‘ik irriteer me nogal aan Ton en Ronald’? Ik werd taalwetenschapper toen iemand mij uitlegde dat je je kunt afvragen waarom we zeggen hij wast zich en niet hij wast hem. Voor mij wordt taal pas interessant als iemand me uitlegt waarom we hun hebben gelijk of geherindeeld willen zeggen en waarom we dat pak ’em beet 30 jaar geleden niet deden. Maar die vraag wordt door Ton en Ronald helemaal niet gesteld.

Ik doe zelf een poging, waarbij ik wil benadrukken dat het me niet gaat om het antwoord, maar vooral om het stellen van de vraag. Je praat en schrijft de hele dag honderduit, van je ontbijt, goedemorgen wereldnieuws, via je agenda van die dag, je mails aan collega’s, een appje hier, een appje daar, naar een vergadering, naar een college, even koffiedrinken met wat vrienden, de hele godganse dag praat je, klets je, schrijf je, leef je in taal, langs de wereld door, wat je zegt, de zangclub, het café, tot je erbij neervalt en nooit, in al die duizenden woorden die je per dag gebruikt, nooit aarzel je over hoe je iets wil zeggen. Woorden komen als vanzelf in je hoofd en voor je het weet heb je ze al gezegd. Je denkt niet na over woordvolgorde noch over de individuele woorden die je kiest. Je staat niet stil bij je uitspraak of je intonatie. Je doet het en wat je doet is goed. Je concentreert je op het wat: je gedachten, je redenering, je argument, je gesprekspartner. Maar de taal zelf is als je adem: volautomatisch en feilloos. En dan, ineens, zeg je geherindeeld, en denk je, nee, heringedeeld?

Ik weet het niet maar ik vermoed dat het zo zit. Herindeling is een morfologisch complex woord, opgebouwd uit de delen her in deel en ing. Normaal gesproken heeft zo’n complex woord een betekenis die afleidbaar is uit de samenstellende delen: een kastdeur is een deur die de kast afsluit, een keukendeur is een deur die de keuken afsluit, etc. Herindeling is het resultaat van het herindelen. Herindelen is het opnieuw indelen en indelen is het in delen ver…delen. Dus Ton kan een herindeling van zijn woordenboek maken als hij bedenkt dat het leuker is om eens een keer met de z te beginnen. Maar, in combinatie met gemeentelijke heeft herindeling er een betekenis bijgekregen. Herindeling is dan een, meestal politiek beladen, langdurend juridisch en administratief proces waarbij gemeentes worden samengevoegd. Kortom, de betekenis van het complexe woord heeft een betekenis die niet uit de samenstellende delen afleidbaar is. Het is als bij een idioom. Je moet leren wat ‘een punt maken’ betekent wil je begrijpen wat Ton bedoelt.

Het complexe woord herindeling is dus een idioom. Op de een of andere manier dragen we de idiomatische betekenis – ‘juridisch en administratief proces waarbij gemeentes worden samengevoegd’ – over op het werkwoord herindelen. In het normale, niet-idiomatische, gebruik van dat werkwoord is het voltooid deelwoord heringedeeld: Ton heeft zijn woordenboek heringedeeld; het begint nu met het woord zzz. Maar naar mijn idee verliest het woord herindelen zijn idiomatische betekenis als je er heringedeeld van maakt. Vergelijk het eens met hersenspoelen: ik ben gehersenspoeld tegenover – voor mij veel slechter – ik ben hersengespoeld. In het laatste geval ben je slachtoffer geworden van een fysieke, eerder dan een mentale kwelling. Kennelijk is herindelen, althans voor sommige sprekers, in de idiomatische betekenis één ondeelbaar werkwoord geworden. En dan zeg je dus geherindeeld.

Taalkunde gaat niet over goed of fout, gaat niet over wel of geen koppelteken of de juiste uitspraak van euro (er is nog één Nederlander die euro uitspreekt zoals we Zeus zeggen: Frits Bolkenstein). Taalkunde gaat over waarom we praten zoals we praten, over waarom je wel geherindeeld zou kunnen willen zeggen maar niet geherinlopen, en waarom je niet kan onthouden wanneer je wel of geen koppeltekens moet gebruiken.

Gepubliceerd door Redactie Absint - 16 januari 2019, 12:00


reageren

 
---