Profiel: Gert Vlok Nel

Lisa van Campenhout / Absint 3

In september en oktober 2011 verbleef de Zuid-Afrikaanse auteur Gert Vlok Nel als artist in residence in Nijmegen. In Absint een portret van deze bijzondere dichter en muzikant.

Zonder een goed geoliede PR-machine ben je als schrijver tegenwoordig verloren. Om eruit te springen in de literaire wereld dien je te provoceren in De Wereld Draait Door, Facebook-pagina’s op te richten voor je hoofdpersonages of je gedichten in felle kleurtjes op een welbezocht kruispunt te projecteren. Niets van dit alles voor dichter en muzikant Gert Vlok Nel. Waar de meeste schrijvers continu bezig zijn om zichzelf in de schijnwerpers te krijgen, lijkt hij hier niets voor te doen. Hij werkt maar zeer zelden mee aan interviews en heeft zelfs geen website waar informatie over zijn werk te vinden is. Ondanks dit alles en ondanks het feit dat hij sinds 1993 maar één dichtbundel en één album uitbracht, heeft hij in zowel Zuid-Afrika als Nederland een trouwe schare fans.

De in 2006 verschenen documentaire Beautiful in Beaufort-Wes bevestigt het beeld van Gert Vlok Nel als mediaschuwe, bescheiden man. In deze bijna een uur durende documentaire zie je hem slechts momenten voorbij komen. Hij leest een gedicht voor of speelt op zijn gitaar. Geen enkele keer vertelt hij iets in de camera, zoals de andere personen die in beeld komen doen. Wel komen zijn vader en andere dorpsgenoten aan het woord. Zij vertellen over het vaak harde leven in Zuid-Afrika. Alleen meneer Nel praat over zijn zoon. Hij vertelt hoe hij al voordat hij naar de kleuterschool ging zangtalent bleek te hebben. Gert is verlegen, is zijn vaders verklaring voor het feit dat Gert Vlok Nel weinig behoefte heeft aan publiciteit. Hij treedt liever niet op de voorgrond – iets wat hij volgens de oude man best wel wat vaker zou mogen doen.

Gert Vlok Nel is geboren in 1963 in Beaufort-West, een plattelandsdorp dat midden in de Karoo-woestijn in Zuid-Afrika ligt. In deze streek wonen voornamelijk arme, blanke arbeiders. Zuid-Afrika, het land waar de Apartheid tot 1990 een feit was, speelt een belangrijke rol in zijn werk. Gert Vlok Nel verwijst zelden direct naar de rassenproblemen die hij ongetwijfeld heeft meegekregen of naar de politieke situatie in het land. In plaats daarvan staat zijn jeugd centraal. Het armoedige arbeidersbestaan in het dorre en droge landschap van dit deel van Zuid-Afrika is voelbaar. In een decor van bergen, woestijn en spoorwegen vertelt hij over zijn familie, verloren liefdes en het leven in een dorp. Veel gedichten zijn anekdotisch geschreven vanuit het perspectief van een kind:

Moenie so vloek nie het Ma gesê, ‘oom Jakkie
Is oom Jakkie.’ en Pa was Pa. ‘Pa is ons pa, Ma,’
het ons gesê, dalk. oom Jakkie is my broer (Ma).
‘maar Pa is jou man, Ma.’ ja.
Ma was so oud, afgeskei. So 40.
‘die berg brand, het julle gesien?’ ja Ma.
de buistenste verband, het ek dit gesien‘nee,’ skryf ek.

(‘de positie aan het einde van’. Uit: Om te lewe is onnatuurlik)

In 1993 verschijnt zijn eerste en enige dichtbundel, Om te lewe is onnatuurlik. Deze bundel is in Zuid-Afrika direct een groot succes en wordt bekroond met de Ingrid Jonker-prijs. Dit komt niet in de laatste plaats omdat hij iets nieuws biedt: een blanke dichter die niet uit de rijkere middenklasse komt, maar uit de arbeidersklasse. Daarnaast baart hij opzien met zijn stijl. In plaats van correcte Afrikaanse taal maakt hij gebruik van een soort telegramstijl, met consequente afkortingen en tekens als & en )). De invloed van Gert Vlok Nel is in Zuid-Afrika zo groot geweest, dat de generatie dichters die na hem kwam veel van deze stijl heeft overgenomen.

Ook in Nederland blijft de bundel niet onopgemerkt. Gerrit Komrij neemt in 1999 maar liefst acht gedichten van Gert Vlok Nel op in zijn bloemlezing De Afrikaanse poëzie in 1000 en enige gedichten. In 2007, een jaar nadat de documentaire over Gert Vlok Nel door de VPRO wordt uitgezonden, verschijnt er in Nederland een editie van Om te lewe is onnatuurlik met de Nederlandse vertaling naast de oorspronkelijke tekst en enkele annotaties die plaatsen en gebeurtenissen verklaren.

In deze jaren groeit zijn populariteit in Nederland en treedt hij meerdere keren op in zalen als de Melkweg en Paradiso. Want naast dichter is Gert Vlok Nel voornamelijk muzikant. Zijn eerste en tot nu toe nog enige album Beaufort Wes Se Beautiful Woorde verscheen inmiddels al weer dertien jaar geleden, maar heeft voor de liefhebbers nog niets aan waarde afgedaan. De muziek van Gert Vlok Nel is rustig en ingetogen en hij zingt in hetzelfde poëtische Afrikaans als zijn gedichten :

En jy was beautiful in Beaufort-Wes
en ek was so verskrik en verskriklik lief vir jou
en jy het op grafte en op treine
en op Ford Fairlaine se agterseats gevry
en nou is jy en jou man both computer analysts
en laas winter you tried to slit your wrists
en nou kan jy nie meer slaap nie

(‘Beautiful In Beaufort-Wes’. In: Beaufort Wes Se Beautiful Woorde)

In september en oktober van dit jaar verbleef Gert Vlok Nel als artist in residence in Nijmegen. Hij is hiermee de tweede gast van dit project, dat in leven is geroepen om de kunst en cultuur in Nijmegen te promoten. Zijn verblijf werd georganiseerd door Literair Productiehuis Wintertuin, een bedrijf dat kruisingen maakt tussen literatuur en andere kunstdisciplines – in het geval van Gert Vlok Nel zijn dat zijn gedichten en muziek. Bovendien heeft hij in het Besiendershuis, het pand in Nijmegen waar hij verbleef, een aantal tekeningen van Nijmegen gemaakt die ter plaatse zijn geëxposeerd. Daarnaast houdt hij zich voornamelijk bezig met het schrijven van poëzie en het opnemen van zijn tweede album. En ook niet onbelangrijk: nu hij weer in Nederland is, doet hij zijn Hollandse fans de eer aan om op te treden op poëzie-events.

Zo ook op iPoetryLive, een initiatief van Het Poëziecircus, de Utrechtse stichting die onder meer het Nederlands kampioenschap Poetry Slam organiseert. Op deze avond treden er verscheidende bekende en minder bekende dichters op. Gert Vlok Nel speelt enkele nummers, enkel geflankeerd door Schalk Joubert met zijn vijfsnarige basgitaar. Zelf speelt hij op gitaar en mondharmonica. De muzikanten hebben hun jas al aan. Komt het door de kou in de zaal, of hebben ze zoveel haast om na het spelen direct te kunnen roken? Gert Vlok Nels vriendin Tanja Erasmus zorgt ervoor dat de juiste Nederlandse vertalingen op een scherm worden geprojecteerd – voor wie niet bekend is met het Afrikaans is er namelijk weinig te begrijpen van wat hij zingt. Het ene moment lijkt het Nederlands, dan weer Engels, vervolgens een kruising en dan weer niets van dit alles. Het hindert niet. Ook al blokkeert de lange persoon voor je het zicht op de vertaling, het Afrikaans klinkt mysterieus genoeg om er van te kunnen genieten.

Na het optreden lijkt Gert Vlok Nel allesbehalve verlegen, in tegenstelling tot wat je zou verwachten op basis van zijn imago. Met een groep vrienden en kennissen – een mix van Afrikaners, Nederlanders en Engelsen – praat hij voluit, in een taal die afwisselend Nederlands en Engels lijkt te zijn. Verlegen, mediaschuw? Je zou het niet geloven, zo ontspannen als hij praat over bekende voetballers en naamsveranderingen, ondertussen het ene sjekkie na het andere rollend.
Hij is bijna klaar met het opnemen van zijn tweede album. Dat wordt ook wel tijd, vertelt een vriend van hem. Hij speelt nu al zo lang dezelfde nummers. Niet dat het opvalt – waar andere artiesten gek worden dat hun eerste hit keer op keer gehoord moet worden, lijkt Gert Vlok Nel er geen moeite mee te hebben zijn repertoire te herhalen.

Een week later treedt Gert Vlok Nel weer op tijdens een voor hem georganiseerde tribute night. Op deze avond dragen verschillende dichters werk van en over hem op voordat hij zelf het podium betreedt. Het is zijn laatste performance voor hij weer naar Zuid-Afrika vertrekt.
De avond is vol met lof over Gert Vlok Nel, zowel over zijn persoon als zijn werk. Opvallend is dat ook hier wordt verwezen naar zijn schuwheid. Zo vertelt de burgemeester van Nijmegen dat Vlok Nel weliswaar ontzettend vriendelijk is, maar ook de moeilijkste te interviewen man is die hij ooit heeft ontmoet.

Maar kan hij ervan leven, met slechts zo weinig uitgebrachte bundels of albums en geen mediaoptredens? In een loopbaan van bijna twintig jaar heeft hij één bundel en één album uitgebracht. De meeste artiesten zouden hier niet mee weg komen. Kennelijk lukt het Gert Vlok Nel wel, al is hij er nooit rijk van geworden. Onder muzikanten en dichters in Zuid-Afrika wordt hij zeer gewaardeerd, maar commercieel succes heeft hij nooit gehad. Integendeel: het hierboven al aangehaalde ‘Beautiful in Beaufort-Wes’ werd, zonder Gert Vlok Nels toestemming, gecoverd door een popzanger die er een grote hit mee scoorde. Van de opbrengsten heeft Vlok Nel nooit een cent gezien.
Het blijft frappant dat hij met zo weinig middelen zoveel trouwe fans heeft. Hij heeft een bijzondere positie in de Afrikaanse literatuur omdat hij een niche vormt, in Nederland lijkt het vooral de documentaire van Walter Stokman te zijn die zijn succes heeft veroorzaakt. Ze zeggen altijd dat succes in de literaire of muzikale wereld meer een kwestie is van marketingstrategieën en een beetje geluk dan van talent. Kennelijk heeft Gert Vlok Nel genoeg aan de laatste twee ingrediënten.

Gert Vlok Nel, Het is onnatuurlijk om te leven. Gedichten. Uitgeverij Podium, 2007.

Gert Vlok Nel, Beaufort Wes Se Beautiful Woorde. Label:

Gepubliceerd door Sanne van Kempen - 25 april 2012, 15:20

tags: , , , ,

reageren